Slot Loevestein

Een kasteel tussen de rivieren

Loevestein staat buitendijks in een uiterwaard, ten noordwesten van Poederoijen. Hier vloeien de Waal en de Afgedamde Maas samen tot de Merwede. Aan de overkant van de Afgedamde Maas ligt Woudrichem. Het omringende Munnikenland dankt zijn naam aan de monniken die hier vanaf de dertiende eeuw dijken, akkers, een nederzetting en een kloosterhof aanlegden. Herhaalde overstromingsschade droeg bij aan het faillissement van hun gemeenschap; in 1333 ging het gebied terug naar de heren van Horne.

Dirc Loef van Horne werd in 1357 beleend met Altena en Munnikenland. Voor zijn kasteel koos hij grond die zijn eigen bezit was, geen Hollands leengoed. Vanuit zijn woning kon hij de drie rivieren overzien. Hij gebruikte het slot ook als uitvalsbasis voor rooftochten en hief riviertol, wat hem in conflict bracht met de heren van Arkel.

Van woontoren tot Hollands grenskasteel

Het veertiende-eeuwse kasteel ontstond uit een eenvoudige woontoren. Het onderste gedeelte van de Riddertoren geldt als het oudste bewaard gebleven bouwdeel. Met een zaalvleugel, traptoren en Keuckentoren groeide het uit tot een U-vormig gebouw rond een kleine binnenplaats. De muren zijn ongeveer 1,60 tot 2,20 meter dik.

In 1372 kwam Loevestein in bezit van de graaf van Holland. Een kastelein bestuurde voortaan het slot, dat als Hollands grenskasteel tegenover Gelre diende. Ook die bestuurders hielden zich niet uitsluitend met verdediging bezig: slotvoogd Brunstijn van Herwijnen ondernam vanuit Loevestein rooftochten in Gelderland. Na een financieel conflict belegerde Willem van Oostervant het kasteel in 1397. Bij de belegering werden een zuidelijke voorburchttoren en een deel van de weermuur verwoest.

Herman de Ruyter en de aanleg van het fort

Op 9 december 1570 nam Herman de Ruyter Loevestein namens Willem van Oranje in. Zijn mannen waren als monniken vermomd binnengekomen. Bij de inname werd de Spaansgezinde slotvoogd gedood. Spaanse troepen heroverden vervolgens de voorburcht en schoten op 19 december met geschut een opening in het kasteel. De Ruyter kwam bij de herovering om. Het verhaal dat hij zichzelf met het hele kasteel opblies, is een legende.

In 1572 kwam Loevestein definitief in Staatse handen. Vanaf 1575 werd het in opdracht van Willem van Oranje tot een moderner fort verbouwd. Pioniers, gevangengenomen landlopers en inwoners uit de omgeving werkten aan de vestingwerken. De middeleeuwse ringmuur en muurtorens werden daarin opgenomen. In 1595 was deze modernisering afgerond.

Hugo de Groot en de boekenkist

Na de modernisering kreeg het kasteel een functie als staatsgevangenis. In 1619 werden Hugo de Groot en Rombout Hogerbeets er opgesloten, beiden veroordeeld tot levenslange gevangenschap. Hogerbeets zat in de Maastoren; De Groot verbleef aan de noordzijde van het hoofdgebouw. Ook zijn vrouw Maria van Reigersberch, hun kinderen en dienstmeid Elsje van Houwelingen woonden op Loevestein. Tijdens zijn gevangenschap schreef De Groot er onder meer zijn Inleiding tot de Hollandse Rechtsgeleerdheid.

Maria bedacht het plan om haar man in een boekenkist te laten ontsnappen. Op 22 maart 1621 verliet De Groot zo het slot, met Elsje als begeleidster van de kist naar Gorinchem. Vandaar reisde hij door naar Antwerpen. Maria werd na de ontsnapping vastgezet, maar later vrijgelaten.

De Groot was niet de enige die wist te ontkomen. In 1631 ontsnapten zeven remonstrantse predikanten. De laatste groep gevangenen bestond uit ongeveer honderd Belgische krijgsgevangenen, die in 1831 op Loevestein werden ondergebracht.

Een garnizoen binnen de Hollandse Waterlinies

Binnen de vesting leefden soldaten met hun gezinnen en enkele burgers. Leegstaande barakken konden door burgers worden gehuurd. Bewoners verbouwden groenten in eigen tuinen en hielden melkvee voor de zuivelvoorziening. Een schoolmeester gaf lees- en schrijfonderwijs aan kinderen en belangstellende volwassenen. De opslag van buskruit bepaalde mede het dagelijks leven: roken in de openlucht was verboden en hooi, stro en takken mochten niet binnen het fort worden opgeslagen.

Loevestein maakte deel uit van zowel de Oude als de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Binnen de Nieuwe Hollandse Waterlinie moest het inundatievoorzieningen en vier hooggelegen toegangswegen verdedigen. Tijdens de Eerste Wereldoorlog waren er nog enkele honderden soldaten gelegerd. Daarna werd het fort militair alleen nog als opslag gebruikt. Sinds 2021 behoort Loevestein tot het UNESCO-werelderfgoed Hollandse Waterlinies.

Museum tussen Riddertoren en vestingwallen

Het complex is ingericht als Museum Slot Loevestein en heeft de status van rijksmuseum. Zowel het kasteel als de vesting is voor publiek te bezichtigen. Rond het kasteel liggen de vestingwerken met vijf bastions en twee grachten. Van de middeleeuwse voorburcht resteert alleen de ronde Kruittoren. Ten noorden van het kasteel staan drie langgerekte gebouwen van omstreeks 1800, oorspronkelijk militaire verblijven en stallen.

De grote restauratie van 1925 tot 1986 maakte veel latere wijzigingen ongedaan, maar behield onder meer het vertrek van Hugo de Groot en de keldergewelven uit 1853. In de Kemenade staat een schoorsteenboezem met geschilderde wapens van Albrecht van Saksen en Philips de Schone, daterend van rond 1500. Zo zijn binnen het museum niet alleen de gevangenisgeschiedenis, maar ook de oudere woonfunctie en de militaire aanpassingen aan het gebouw af te lezen.